Po trzech latach prac remontowych, konserwatorskich oraz przygotowywaniu zupełnie nowej aranżacji przestrzeni, Fundacja „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego ponownie otwiera drzwi Domu na Wzgórzu – dawny dom rodziny von Moltke i miejsce narad Kręgu z Krzyżowej. Uroczystości inauguracyjne odbędą się w dniach 2-3 czerwca 2026 roku, gromadząc przedstawicieli władz państwowych z Polski i Niemiec, dyplomatów, partnerów projektu oraz gościa honorowego – Helmutha Caspara Grafa von Moltke, syn Helmutha Jamesa i Freyi von Moltke.
Dom na Wzgórzu to miejsce o wyjątkowym znaczeniu historycznym i symbolicznym. Położony na uboczu głównego kompleksu pałacowo-folwarcznego, w latach 1928–1945 był domem rodzinnym Helmutha Jamesa i Freyi von Moltke. To właśnie tutaj, w czasach II wojny światowej, odbyły się trzy kluczowe narady Kręgu z Krzyżowej – jednej z najważniejszych grup niemieckiego oporu antynazistowskiego, która wypracowywała wizję demokratycznej, opartej na chrześcijańskich i społecznych wartościach Europy po upadku Trzeciej Rzeszy.
„Dom na Wzgórzu od momentu jego uroczystego otwarcia w 1998 roku w obecności premiera Jerzego Buzka i kanclerza Helmuta Kohla był miejscem spotkań i refleksji nad tematami kluczowymi dla naszej Fundacji: odwagą cywilną, zaangażowaniem obywatelskim oraz siłą polsko-niemieckiego i europejskiego dialogu. Po trzech latach prac modernizacyjnych z wielką radością ponownie oddajemy tę przestrzeń odwiedzającym” – podkreśla Zarząd Fundacji „Krzyżowa”, Dorota Krajdocha oraz dr hab. Robert Żurek.
Przeprowadzona w latach 2023–2026 renowacja objęła gruntowną modernizację budynku, odnowienie pięter mieszkalnych (zgodnie z wolą Freyi von Moltke dom nadal łączy funkcje edukacyjne z mieszkalnymi dla wolontariuszy i pracowników).
Nowe oblicze edukacji: cztery sale, cztery perspektywy
Od 2026 roku przestrzeń edukacyjna została podzielona na cztery strefy:
- Sala 1. „Kreisau” (Sala Pamięci): Zachowano jej unikalny charakter z symbolicznym, czteroczęściowym stołem autorstwa Beaty Gryt-Tomaszewskiej i Tomasza Tomaszewskiego, odzwierciedlającym różnorodność Kręgu z Krzyżowej.
- Sala 2. „Kreisau / Krzyżowa”: Dawne pomieszczenie przejściowe zyskało zupełnie nową funkcję dedykowaną tematyce migracji i losów przesiedleńców. Narracja opiera się na biografiach dwóch kobiet: dawnej gospodyni Freyi von Moltke (zmuszonej do wyjazdu w 1945 r.) oraz Ewy Unger – Sybiraczki, powojennej mieszkanki Dolnego Śląska i współzałożycielki Fundacji „Krzyżowa”, która symbolicznie stała się nową opiekunką tego miejsca.
- Sala 3. „Krzyżowa”: W miejscu dawnej biblioteki powstała przestrzeń opowiadająca o polsko-niemieckim dialogu i narodzinach Fundacji. Wystrój zdobią m.in. historyczne fotografie z czerwca 1989 roku, regał z artefaktami oraz oryginalne fotele, na których w 1998 r. zasiadali premier Buzek i kanclerz Kohl.
- Sala 4. „Sala refleksji”: Zmodernizowana sala warsztatowa, w której tradycyjne meble zastąpiono wygodnymi pufami i siedziskami. Brak dominującego motywu wystawienniczego pozwala na realizację różnorodnych projektów edukacyjnych.
Za nową aranżację wnętrz oraz koncepcję kuratorską odpowiadał zespół w składzie: Dominik Kretschmann, Anna Kudarewska, dr Tomasz Skonieczny (kierownik projektu) oraz dr hab. Robert Żurek, przy wsparciu Komisji Doradczej pod przewodnictwem dr Annemarie Franke oraz koncepcji graficznej pracowni JAZ+ Architekci. Za projekt przestrzeni mieszkalnej odpowiada architekt Christopher Schmidt-Münzberg, który w swojej aranżacji nawiązał do dolnośląskiej kultury, wykorzystując na przykład ceramikę z Bolesławca.
Ogród pełen znaczeń i dialog wokół historii
Zmiany objęły również otoczenie domu. Projekt wrocławskich architektek (Dagmary Żelazny, Katarzyny Kobierskiej i Julii Gawron), płynnie łączy się z krajobrazem Gór Sowich. W ogrodzie stanęły cztery nowe tablice historyczne, a także dwa ule – jeden nawiązujący do pasieki z lat 40. XX wieku, drugi dedykowany edukacji ekologicznej. Obecnie trwa tam budowa kamiennego paleniska, a kolejne elementy będą powstawały sukcesywnie do jesieni.
Prowadzona tu edukacja historyczna skupia się na współczesnym odczytywaniu dziedzictwa oporu i analizie relacji polsko-niemieckich – w tym na fakcie, że po 1945 roku zrujnowany dom stał się schronieniem dla polskich rodzin przesiedlonych z centralnej i wschodniej Polski.
Główne punkty programu uroczystości
- Wtorek, 2 czerwca: Panel dyskusyjny „Dom na Wzgórzu – polsko-niemieckie miejsce pamięci i edukacji w Europie” z udziałem m.in. prof. Waldemara Czachura, Irene Hahn-Fuhr, Teresy Mazurek, dr Christine Müller-Botsch oraz bp. Waldemara Pytla i Jolanty Steciuk. Wieczór zwieńczą czytanie listów pod namiotem oraz spotkanie przy ognisku w ogrodzie.
- Środa, 3 czerwca: Główny dzień uroczystości z udziałem gości państwowych (m.in. Jana Tombińskiego – Chargé d’affaires a.i. RP w Berlinie, Knuta Abrahama – Koordynatora Rządu Federalnego Niemiec ds. współpracy polsko-niemieckiej, Wojewody Dolnośląskiej Anny Żabskiej oraz przedstawicieli Narodowego Instytutu Wolności i władz lokalnych).
- Piątek, 10 lipca (od godz. 18:30): Święto dla dzieci, młodzieży oraz całej społeczności lokalnej.
Oficjalne otwarcie to dopiero początek – w lipcu Dom na Wzgórzu stanie się przestrzenią wspólnej integracji. Wydarzenie to zostanie połączone z małym finałem projektów letnich, wspólnym oprowadzaniem po zmodernizowanym obiekcie oraz ogniskiem przy DnW.
Gościem honorowym będzie Helmuth Caspar Graf von Moltke, syn Helmutha Jamesa i Freyi von Moltke, świadek historii, współzałożyciel organizacji działających na rzecz Krzyżowej oraz pojednania polsko-niemieckiego. Zostanie mu wręczona Odznaka Honorowa „Bene Merito” oraz tytuł „Honorowego Obywatela Gminy Świdnica”. Zwieńczeniem wydarzenia będzie przecięcie wstęgi i oprowadzanie po wyremontowanej części budynku oraz nowej wystawie w Domu na Wzgórzu.
/Fundacja „Krzyżowa” dla Porozumienia Europejskiego, opr. mn/
